Geðorðin 10

Geðræktarverkefnið

Geðræn veikindi og geðsjúkdómar eru meðal algengustu sjúkdóma á Íslandi og tíðnin mælist í kring um 20%.¹  Því má gera ráð fyrir því að fáar fjölskyldur í landinu komist hjá því á einhverjum tímapunkti að takast á við einkenni og vanlíðan sem tengjast geðheilsu.² Geðheilsa er órjúfanlegur hluti heilbrigði fólks og gerir því kleift að nýta vitsmunalega, tilfinningalega og félagslega hæfileika sína. Jafnvægi á geði gerir okkur betur í stakk búin til að takast á við verkefni og álag daglegs lífs og ná auknum þroska.³ Góð geðheilsa lýtur að því að einstaklingurinn sé sjálfstæður, virkur og skapandi þátttakandi í samfélaginu og geti fullnægt þörfum sínum og annarra. Flest okkar geta við ekki uppfyllt þessi atriði nema að takmörkuðu leiti en teljumst samt andlega heilbrigð. Það hlýtur samt að vera mikilvægt markmið að stefna að því að hver einstaklingur fái að njóta sín sem best og að því beinist geðræktin.⁴

Víða um heim hafa stjórnvöld gert sér grein fyrir mikilvægi þess að fólk rækti geðheilsu sína ekki síður en líkamlega heilsu. Það hafa íslensk stjórnvöld einnig gert eftir að Geðhjálp og fleiri aðilar höfðu frumkvæði að verkefni sem nefnist Geðrækt, fræðslu- og forvarnaverkefni um geðheilsu og áhrifaþætti hennar.⁵  Geðræktarverkefnið var samstarfsverkefni Landlæknisembættisins, geðsviðs Landspítala-háskólasjúkrahúss, heilsugæslunnar og Geðhjálpar og var sett á laggirnar árið 2000. Upphaflega var þetta hugsað sem tímabundið verkefni til þriggja ára þar sem sameinaðir væru kraftar notenda geðheilbrigðisþjónustunnar, heilbrigðiskerfisins og atvinnulífsins, en fyrirtæki eins og Eimskip, Actavis, Landsbankinn, skeljungur og Íslensk Erfðargreining styrktu verkefnið.⁶ Verkefnið fékk nafnið Geðrækt sem er nýyrði í íslensku og stendur fyrir það sem á ensku er kallað “mental health promotion.”, skilgreint sem “allt það sem byggir upp og hlúir að geðheilsu”⁷, en það var það var Þórarinn Eldjárn sem kom með þetta góða íslenska hugtak. ⁸

Geðræktarverkefninu var ætlað að stuðla að geðheilsueflingu allra landsmanna með því að efla meðvitund einstaklinga, fjölskyldna, félaga, fyrirtækja og samfélagsins alls um geðheilsu. Áhersla var lögð á að hlúa að því sem heilt er og fyrirbyggja með því geðheilsuvanda á borð við kvíða og þynglyndi, því geðrækt getur seinkað alvarlegum einkennum geðraskana og dregið úr þeim.⁹ Með verkefninu var brotið blað í sögu forvarna á Íslandi m.a. með því að stuðla að aukinni þekkingu og læsi almennings á einkennum sem oft eru fyrirboði geðrænna veikinda. Slík þekking gerir einstaklingum kleift að bregðast fyrr við en ella, bæði gagnvart sjálfum sér og öðrum. Geðrækt hefur vaxið mjög á þeim fjórum árum sem hún hefur starfað og komið víða við í samfélaginu, meðal annars með fjölda fyrirlestra, námskeiðahaldi og útgáfu fræðsluefnis.¹⁰

Geðorðin 10

Geðorðin tíu má rekja til samstarfs Elínar Ebbu Ásmundsdóttir, iðjuþjálfa og lektors við Háskólann á Akureyri og Héðins Unnsteinssonar, sem upphaflega var verkefnastjóri Geðræktar. Héðinn átti sér framtíðarsýn í geðheilbrigðismálum og hafði hann sett sér það markmið að auka ekki bara eigið geðheilbrigði, heldur allra Íslendinga. Elín Ebba setti saman tíu ráð sem hún nefndi ,,Lífsárangur‘‘ og byggði á erlendri rannsókn á því hvaða einkenni það eru sem prýða einstaklinga sem lifa við vellíðan og velgengni og eru umfram allt sátt við sig sjálfa og umhverfi sitt. Gefa átti fólki verkfæri í hendur til að efla bæði eigið geðheilbrigði og annarra um leið. Mikilvægir þættir, sem vinna átti með voru sjálfstraust, streitustjórnun, aðlögunarhæfni, jafnrétti og jafnræði, góður aðbúnaður, uppbygging  jákvæðra  samskipta  og  fordómaleysi.  Leitað  var  eftir  rannsóknum  sem tengdust  hamingju,  vellíðan  og  velgengni  en  ekki  sjúkdómsgreiningum. Héðinn  þróaði  þessa  hugmynd í geðorðin 10 í samvinnu  við Dóru Guðrúnu Guðmundsdóttur sálfræðing og verkefnastjóra hjá Lýðheilsustöð og voru m.a. útbúin kort, veggspjöld og bolir með geðorðunum 10 á og var m.a. eitt og eitt geðorð tekið til umræðu í útvarpsþætti í hverri viku.¹¹ Dóra Guðrún gaf svo út bókina Velgengni og vellíðan fyrir jólin 2007 þar sem gildi hvers geðorðs er tengt með rannsóknum. Þegar verkefnið færðist yfir til Lýðheilsustöðvar 2004 tók Guðrún Guðmunds dóttir við verkefninu og tók það skrefi lengra. Hún markaðsseti Geðorðin 10 á strætisvagna Reykjavíkur til þess að vekja athygli á þeim. Hún fékk flest sveitarfélög á landinu til að gefa Íslendingum í jólagjöf segulstál með geðorðunum til að setja á ísskáp inn. Einnig lét hún frægt fólk skrifa um eitt og eitt  geðorð sem birtist á síðum Morgunblaðsins.¹² Síðasta innlegg hennar var að fá Geðorðin 10 þýdd yfir á átta tungumál og má finna þau á heimasíðu Lýðheilsustöðvar. ¹³  

Í samantekt Elínar Ebbu um lífsárangur afburða einstaklinga mátti þó finna önnur tvö mikilvæg atriði sem ekki voru höfð með í lokaútgáfu geðorðanna 10, en það voru “heiðarleiki, áreiðanleiki og ábyrgðartilfinning” og að “þora að fara óhefðbundnar leiðir og vera ekki hrædd við að skera sig úr fjöldanum”.  Elín Ebba segir að í ljósi þess sem íslenska þjóðin er að ganga í gegnum í dag, eigi boðskapur Geðorðanna 10 í hættu á að falla um sjálfan sig ef þessi mikilvægu atriði vantar.¹⁴ Þar að auki setti Héðinn nýlega fram það sem hann kallar „lífsorðin 11“ þessu til viðbótar.¹⁵

Geðræktarkassinn

Tilurð Geðræktarkassans kom í beinu framhaldi af geðorðunum. Hugmyndin er sú að nota geðræktarkassann líkt og sjúkrakassa, við minniháttar áföll, rifrildi, skammir, einmanaleika eða vegna skorts á stuðningi. Innihald kassans á vera einstaklingsbundinn og  í hann eigi að leita þegar neikvæðar hugsanir skjóti upp kollinum. Geðræktarkassi getur t.d. innhaldið góða bók, tónlistardisk sem hefur  jákvæð áhrif, ástarbréf, myndbandsspólu sem fær okkur til að hlæja, símanúmer hjá vini eða ættingja sem gott er að tala við, ljóð, myndir sem vekja upp  jákvæðar minningar eða blað og blýant  til að  skrifa okkur  frá neikvæðum hugsunum.¹⁶

Hugmyndafræði geðræktarkassans byggir á sögu um fjölskyldu sem lenti í hremmingum um aldarmótin 1900. Fjölskyldan var stór, börnin 10 og bjuggu þau í litlu húsi við sjóinn þar sem pabbinn dró fisk í soðið. Langt fyrir aldur fram deyr pabbinn svo mamman stendur ein uppi með tíu börn. Hún gat engan veginn alið önn fyrir þessum stóra barnahópi svo hún varð að láta frá sér átta elstu börnin. Sorgin við föðurmissinn var sannarlega sár en börnin misstu líka móður sína og hvert annað, þar sem þau tvístruðust milli bóndabæja. Móðirin þurfti því að finna ráð til að hjálpa börnunum að halda voninni og útbjó lítið skrín handa hverju þeirra. Í það setti hún hluti sem voru þeim kærir og efnisbút úr notaðri flík af sér. Þegar hún kvaddi þau í túnfætinum sagði hún eitthvað á þessa leið: “Í hvert skipti sem ykkur líður illa og saknið okkar skulið þið fara út undir fjósvegg eða eitthvert sem þið getið verið ein og ótrufluð. Þar takið þið hlutina upp úr skríninu til að minna ykkur á góðu stundirnar sem við höfum átt þegar við vorum öll saman. Skrínið á að einnig að minna ykkur á að ég mun koma aftur og sækja ykkur”. Það liðu mörg ár áður en fjölskyldan sameinaðist á ný, en það tókst. Börnin upplifðu kassann öll á mismunandi hátt en hann hjálpaði þeim að halda voninni um betri tíð. Systkynin urðu öll dugnaðarforkar, héldu góðum tengslum hvert við annað á fullorðinsárum, lifðu við góða heilsu og urðu háöldruð. Geðræktarkassanum er ætlað að minna okkur á að sjálf getum við gert ýmislegt án tilkostnaðar og einnig að tíminn sem við nýtum til samveru eflir tengsl manna á milli.¹⁷

Árið 2005 fékk verkefnið Geðrækt sérstaka útnefningu Alþjóðaheilbrigðis-málastofnunarinnar (WHO) í Genf og Alþjóðageðheilbrigðissamtakanna (WFMH) sem fyrirmyndarverkefni á sviði geðræktar, þar sem það hlaut hæstu einkunn bæði hvað varðar framkvæmd og hugmyndafræði.¹⁸  Geðorðin og Geðræktarkassinn eru þannig dæmi um verkefni sem margir hafa komið að og er haldið á lífi á stórkostlegan hátt af framúrskarandi fólki sem vill taka þátt í að búa til samfélag þar sem allir eiga hlutdeild og allir fái að njóta sín.¹⁹

 Lífsorðin 11

1.    Borðið hollt (og eins oft og þið getið með öðrum)

2.    Hreyfið ykkur mátulega mikið (einu sinni á dag)

3.    Ræktið félagsskap (helst jákvæðan)

4.    Agið ykkur og prófið að fylgja stundaskrá

5.    Gleymið ykkur eins oft og þið getið (í leik og verki)

6.    Gerið eitthvað fyrir aðra mannveru (helst án þess að hún viti af því)

7.    Hlægið og þá helst að sjálfum ykkur

8.    Elskið og þá fyrst sjálf ykkur

9.    Jórtrið ekki á fortíðinni, verið til – staðar

10.  Lifið að innan og út. Verið fullviss um innra ágæti og sækist ekki í ytri viðurkenningu.

11.  Trúið og treystið á einhvern annan eða æðra en ykkur sjálf

Heimildir:

^{3, 4, 9}  Anna Björg Aradóttir, og Héðinn Unnsteinsson (2001) Geðrækt. Sótt 27. Október 2009 af: http://doktor.is/index.php?option=com_d-greinar&do=view_grein&id_grein=1404

⁸  Dóra Guðrún Guðmundsdóttir (2007).  Erindi á kynningarfundi. Sótt 28. Október 2009 af: http://www.lydheilsustod.is/media/gedraekt/annad//Erindi_a_kynngarfundi_17.12.pdf).

¹⁶ Elín Ebba Ásmundsdóttir (2001, 3. desember). Geðorðin 10. Morgunblaðið.  Sótt 27. Október 2009 af: http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=1053347

¹¹ Elín Ebba Ásmundsdóttir (2005). Geðræktarkassinn. Sótt 28. Október af: http://www.lydheilsustod.is/greinar/greinasafn/gedraekt/nr/1187

¹² Elín Ebba Ásmundsdóttir (2008). Geðorðin 10. Iðjuþjálfaneminn. 1(8), 18  

^{13,14, 17, 19}  Elín Ebba Ásmundsdóttir (2009). Geðræktarkassinn. VR blaðið, 1 (31), 20-21.

⁵ Félagsmálráðuneytið (2006). Vilji til verka, þjónusta við geðfatlað fólk – Stefna og framkvæmdaáætlun vegna átaks félagsmálaráðuneytisins 2006-2010. Reykjavík: Félagsmálaráðuneytið.

^{2, 7, 10} Guðrún Guðmundsdóttir (2004).  Geðrækt.  Tímarit Öryrkjabandalags Íslands, 2(17), 30-31

¹ Kristján Már Magnússon (2004). Samhæfing í málefnum barna og unglinga með geðraskanir. Tillaga um skilgreiningu þriggja þjónustustiga í málefnum barna og  unglinga með geðraskanir og aðgerðir til að auka samþættingu þjónustunnar. Reykjavík: Heilbrigðis- og tryggingaráðuneytið.

¹⁵  Héðinn Unnsteinsson (2009) Lífsorðin 11, Sótt 27. Október 2007 af: http://hedinn.com/Default.asp?Sid_Id=20636&tId=2&Tre_Rod=&qsr

^{6, 18} Landlæknisembættið (2004).  Geðrækt hlýtur alþjóðlega viðurkenningu. Sótt 28. Október af:  http://influensa.is/?PageID=1055&NewsID=1405

Popularity: 3% [?]